Ô nhiễm môi trường

Khi dòng nước gần nhà đổi màu, khi mùi từ một điểm tập kết rác len vào bữa cơm, hay khi bụi khiến chúng ta ngại mở cửa sổ, ô nhiễm môi trường trở thành một nỗi lo rất gần. Nó chạm đến căn nhà chúng ta ở, nguồn nước chúng ta dùng và không khí con trẻ hít thở mỗi ngày.

Chúng ta cần công việc, nhà máy và một nền kinh tế phát triển. Chúng ta cũng mong được sống khỏe mạnh, được yên tâm về thực phẩm và nguồn nước. Những mong muốn ấy đều chính đáng. Điều khiến xã hội phải suy nghĩ là cách phát triển: lợi ích hôm nay được tạo ra bằng những lựa chọn nào, và ai sẽ gánh hậu quả nếu chất thải không được kiểm soát?

Muốn giải quyết ô nhiễm môi trường, cần nhìn cả hành trình ấy. Từ nơi nguồn thải phát sinh đến nơi được tiếp nhận; từ quyết định đầu tư của doanh nghiệp đến chiếc thùng rác ở chung cư; từ quy định của Nhà nước đến bài học đầu tiên trẻ nhận được trong gia đình. Mỗi mắt xích đều có thể làm tình hình tốt hơn, hoặc khiến những nỗ lực ở khâu khác mất đi ý nghĩa.

Hiểu một cách gần gũi, ô nhiễm môi trường xảy ra khi chất hoặc tác nhân làm suy giảm chất lượng không khí, nước, đất và gây ảnh hưởng bất lợi đến con người, sinh vật. Có biểu hiện dễ thấy như rác nổi trên kênh, dòng nước đen hay khói bụi. Cũng có những nguy cơ chỉ được nhận biết khi lấy mẫu, phân tích và theo dõi đủ lâu.

Nguồn gây ô nhiễm có thể đến từ sản xuất công nghiệp, sinh hoạt, giao thông, chăn nuôi và canh tác. Cùng một nguồn thải cũng có thể ảnh hưởng đến nhiều môi trường: chất thải lưu giữ sai cách tạo nước rỉ; nước rỉ đi vào đất hoặc nguồn nước; phần hữu cơ phân hủy có thể phát sinh mùi và khí. Vì vậy, dọn phần ô nhiễm nhìn thấy mới chỉ là một phần công việc.

Điều cần tìm trước tiên là nguồn phát sinh, thành phần và lượng thải. Một dòng nước trông trong chưa chắc đã an toàn; một khu vực không còn mùi chưa đủ để kết luận mọi nguồn ô nhiễm đã được kiểm soát. Khi biết vấn đề đến từ đâu và đi theo đường nào, chúng ta mới chọn được cách phòng ngừa, thu gom và xử lý phù hợp.

Hậu quả không dừng ở một dòng sông hay một bãi rác

Một nguồn nước suy giảm chất lượng có thể khiến người dân phải đổi cách lấy nước, mua thêm thiết bị hoặc tìm nguồn khác. Một khu vực thường xuyên có mùi, bụi hay tiếng ồn có thể làm cuộc sống trở nên căng thẳng. Những người sống gần nguồn thải, người lao động và người sử dụng tài nguyên ở phía hạ lưu có thể chịu tác động theo những cách khác nhau.

Thiệt hại còn nằm ở sinh kế và hệ sinh thái. Người nuôi trồng, người canh tác hay người làm dịch vụ quanh một vùng bị ảnh hưởng có thể phải bỏ thêm chi phí để duy trì công việc. Phục hồi nguồn nước, đất và không gian sống cũng đòi hỏi thời gian, tiền bạc. World Bank ghi nhận ô nhiễm không khí và nước làm tổn hại sức khỏe, năng suất, đồng thời cho thấy bảo vệ tài nguyên có thể hỗ trợ tăng trưởng và việc làm. ^[1]

Điều chúng ta thải ra có thể tiếp tục lan truyền trong không khí, đất, nước và tạo đường tiếp xúc trở lại với con người. Hình dung hành trình ấy giúp hiểu vì sao một nguồn thải ở xa cửa nhà vẫn đáng được quan tâm.

Với ung thư, nỗi lo cần đi cùng bằng chứng. WHO/IARC xác định ô nhiễm không khí ngoài trời và bụi hạt trong ô nhiễm không khí ngoài trời là tác nhân gây ung thư ở người, với bằng chứng về ung thư phổi. ^[5] Tuy nhiên, ung thư có nhiều yếu tố nguy cơ, từ tuổi, thuốc lá, rượu đến một số nhiễm trùng và tác nhân môi trường. ^[4]

Vì thế, những băn khoăn về thuốc bảo vệ thực vật và nguồn thải từ nhà máy cần được chuyển thành việc có thể kiểm chứng: đánh giá nguồn nước, đất, không khí; xác định mức tiếp xúc; đối chiếu dữ liệu sức khỏe. Chưa có nghiên cứu phù hợp thì chưa thể quy gánh nặng ung thư ở Việt Nam cho một nguồn cụ thể. Nhưng chờ có đủ mọi câu trả lời mới bắt đầu kiểm soát ô nhiễm sẽ khiến việc phòng ngừa đến quá muộn.

Khi phát triển đi nhanh hơn khả năng bảo vệ môi trường

Những tổn thất ấy khiến chúng ta phải nhìn lại cách tính lợi ích của sự phát triển. Một nhà máy mới có thể mang đến việc làm, khách hàng cho hàng quán xung quanh và nguồn thu cho địa phương. Với một gia đình đang lo học phí cho con hay một vùng còn thiếu công việc ổn định, các lợi ích ấy rất cụ thể.

Trong áp lực thu hút đầu tư, đôi khi mục tiêu kinh tế được ưu tiên còn năng lực giám sát, hạ tầng và công nghệ xử lý chưa theo kịp. Sự đánh đổi bắt đầu khi một khoản chi môi trường bị trì hoãn hoặc yêu cầu vận hành bị xem nhẹ. Nhà máy giảm được chi phí trước mắt, nhưng người dân có thể phải trả thêm tiền cho nước sạch, chăm sóc sức khỏe hoặc khôi phục sinh kế.

Khoản tiền tiết kiệm ở một nguồn thải có thể trở thành khoản chi mà cả cộng đồng phải trả.

Ở quy mô toàn cầu, hàng hóa tiêu dùng tại một nước có thể được sản xuất tại nước khác. Lao động, hạ tầng, thị trường và mạng lưới cung ứng đều ảnh hưởng đến lựa chọn đặt nhà máy. Chênh lệch về yêu cầu môi trường và mức độ thực thi cũng có thể tạo động cơ đưa công đoạn phát thải cao tới nơi chi phí tuân thủ thấp hơn.

Đó là vấn đề thường được nghiên cứu dưới tên gọi “giả thuyết thiên đường ô nhiễm”. Tuy nhiên, bằng chứng OECD cho thấy ảnh hưởng không đồng đều giữa các ngành; không đủ để nói phần lớn sự dịch chuyển sản xuất của các nước phát triển chỉ nhằm né quy định xả thải. ^[2] Điều cần quan tâm là liệu nước tiếp nhận có đủ khả năng quản lý những công đoạn và nguồn thải được đưa đến hay không.

Các nước tiếp nhận đầu tư có thể hiểu rủi ro ấy, nhưng nhận biết và đủ nguồn lực kiểm soát là hai việc khác nhau. Khi việc làm, ngân sách đang là nhu cầu cấp bách, lợi ích trước mắt có thể được ưu tiên và yêu cầu quản lý được nâng dần. Lựa chọn đó cần được nhìn trong hoàn cảnh thực tế, cùng với trách nhiệm bảo vệ người dân.

Nếu chọn lộ trình siết chặt từng bước, phải có thời hạn, nguồn lực và người chịu trách nhiệm, đồng thời thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đang có hiệu lực. Lời hẹn “khi có điều kiện sẽ làm tốt hơn” rất khó thuyết phục người đang sống cạnh một dòng nước bị ảnh hưởng. Một môi trường suy thoái cũng không dễ phục hồi chỉ vì ngân sách những năm sau đã khá hơn.

Công trình xử lý cần sống cùng nhịp sản xuất

Sự đánh đổi ở tầm chính sách cuối cùng đi vào từng khoản chi của doanh nghiệp. Máy sản xuất làm ra hàng hóa nên dễ thấy giá trị. Còn tiền điện, hóa chất, người vận hành và bảo trì hệ thống xử lý thường hiện lên như một khoản phải trả đều đặn. Nếu chỉ nhìn doanh thu trực tiếp, công trình bảo vệ môi trường rất dễ bị coi nhẹ.

Khi đó, cơ sở có thể có đủ bồn, đường ống và hồ sơ, nhưng thiếu những thứ giúp công trình hoạt động: người biết vận hành, hóa chất đúng lượng, thiết bị được sửa kịp và ngân sách ổn định. Hình thức đã hoàn tất, còn nguồn thải vẫn chưa được quản lý như cần thiết.

Áp lực ấy cũng có thể kéo dịch vụ tư vấn vào cách làm đối phó. Khi khách hàng chỉ muốn có hồ sơ để hoàn thành thủ tục với mức phí thấp nhất, người làm dịch vụ cẩn thận sẽ khó cạnh tranh với lời hứa nhanh và dễ. Dịch vụ môi trường có vai trò hữu ích, nhưng hợp đồng cần gắn với dữ liệu thật, phần việc rõ và kết quả có thể kiểm tra.

Thuê người lập hồ sơ không làm mất nghĩa vụ của chủ cơ sở. Quy định về giấy phép môi trường đặt trách nhiệm thực hiện yêu cầu trong giấy phép và tính trung thực của hồ sơ lên chủ dự án, cơ sở được cấp phép. Trách nhiệm của tư vấn, nhà thầu hay bên vận hành vẫn cần được xem theo hành vi và phần việc cụ thể. ^[3] Muốn giải quyết tận gốc, phải làm rõ trách nhiệm của người quyết định cách sản xuất và cách xả thải.

Nếu hệ thống chỉ được bật khi có kiểm tra, nguồn nước sẽ không được bảo vệ trong những ngày sản xuất còn lại. Nếu nước thải chưa xử lý được xả khi trời mưa, phần chất ô nhiễm ấy vẫn đi vào nguồn tiếp nhận và có thể theo dòng chảy đến những nơi khác.

Giải pháp bắt đầu từ việc tính đủ chi phí vận hành ngay khi đầu tư. Công trình cần phù hợp với lượng và đặc tính nguồn thải, dễ bảo trì, có người phụ trách và có phương án khi sự cố. Giảm phát sinh trong sản xuất, tách các dòng thải và chọn thiết bị vừa nhu cầu thường đáng làm trước khi mua thêm công nghệ phức tạp.

Việc kiểm tra cũng cần đi vào quá trình vận hành. Lượng sản xuất, lượng thải, thời gian chạy máy, tiêu hao điện hoặc hóa chất và kết quả phân tích phải được đối chiếu để tìm bất thường, rồi xác minh. Một công trình đã xây xong vẫn cần được chăm sóc mỗi ngày, như chính dây chuyền tạo ra sản phẩm.

Từ quy định trên giấy đến chiếc thùng rác ở chung cư

Trách nhiệm ấy tiếp tục xuất hiện ở khu dân cư, nơi mỗi ngày rác được mang ra khỏi căn bếp. Pháp luật muốn người dân phân loại; người dân cần biết phải tách thế nào, bỏ ở đâu và rác sẽ được đưa đi bằng cách nào. Khoảng cách giữa hai phía có thể nằm ngay ở nơi tập kết.

Khoản 1 Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020 xác định ba nhóm chất thải rắn sinh hoạt. Công văn 9368/BTNMT-KSONMT ngày 02/11/2023 hướng dẫn kỹ thuật và yêu cầu địa phương xây dựng kế hoạch phù hợp với hạ tầng, công nghệ, nguồn lực. Như vậy, văn bản đã có nội dung về tổ chức thực hiện; điều cần xem kỹ là cách những nội dung ấy được chuyển thành dịch vụ cụ thể ở từng nơi. ^[7]

Khoản 1 Điều 26 Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định mức phạt 500.000–1.000.000 đồng đối với hộ gia đình, cá nhân không phân loại hoặc không sử dụng bao bì chứa theo quy định. ^[8] Khi áp dụng, cần đối chiếu văn bản có hiệu lực và hướng dẫn tại địa phương. Chế tài cần đi cùng điều kiện thực hiện và việc tổ chức kiểm tra đúng trách nhiệm.

Hãy thử đặt mình vào một cư dân đã tách rác ở nhà. Khi xuống nơi tập kết, họ chỉ thấy một thùng nhận chung. Hoặc họ bỏ đúng thùng riêng, nhưng xe thu gom lại đổ tất cả vào cùng một khoang. Nếu điều đó xảy ra, cảm giác hụt hẫng là dễ hiểu: công sức vừa bỏ ra đã mất ý nghĩa ngay trước mắt.

Ban quản lý, chủ sở hữu và các đơn vị liên quan cũng có trách nhiệm bố trí thiết bị lưu giữ phù hợp, tổ chức thu gom và chuyển giao. ^[9] Người dân cần có thùng hoặc ngăn dễ nhận biết, lịch thu rõ ràng và một tuyến vận chuyển giữ riêng rác đã tách. Có thể dùng khoang riêng hoặc những lượt thu riêng phù hợp; phương án nên vừa sức với điều kiện địa phương và có nơi tiếp nhận từng nhóm.

Hướng dẫn cần đến tận nơi người dân sống. Tin nhắn từ đầu mối chính thức có thể thông báo ngắn gọn lịch thu, điểm giao và cách phân loại, kết hợp bảng minh họa tại chung cư, trường học, khu dân cư. Việc gửi tin nên đúng địa bàn: số điện thoại chính chủ không tự cho biết nơi cư trú, nên cách triển khai phải tính đến điều này.

Quan trọng hơn, người dân cần nhìn thấy kết quả. Khi phần rác đã tách được giữ riêng và đưa đến đúng nơi, việc phân loại có lý do để trở thành thói quen. Một dịch vụ hoạt động đều đặn giúp lời nhắc nhở có sức thuyết phục, và giúp việc xử lý vi phạm được nhìn nhận công bằng hơn.

Tách thức ăn thừa, mở thêm đường cho phần rác còn lại

Trong túi rác hỗn hợp, thức ăn thừa ướt và dễ phân hủy có thể làm bẩn giấy, bìa, bao bì. Phần hữu cơ lại bị lẫn nylon, vật sắc nhọn hoặc chất gây nguy hại. Hai dòng nguyên liệu vốn có thể được tận dụng trở nên khó xử lý, còn mùi và nước rỉ khiến việc lưu giữ thêm vất vả.

Tách chất thải thực phẩm ngay từ đầu giúp giảm tình trạng ấy. Với nguyên liệu phù hợp và được kiểm soát, phần hữu cơ có thể đi theo hướng ủ compost, phân hủy kỵ khí tạo biogas hoặc nuôi ấu trùng ruồi lính đen. UNEP đề cập các hướng này trong việc tận dụng chất hữu cơ và giảm phát thải methane. ^[10]

Những hướng tận dụng này cần được làm bài bản. Một đống thức ăn để tự phân hủy cạnh khu dân cư có thể tạo thêm mùi và nước rỉ. Làm biogas phải quản lý được khí, nước thải và phần bã. Nếu ấu trùng được dùng cho chăn nuôi, nguyên liệu và sản phẩm cần đáp ứng yêu cầu an toàn; nghiên cứu cho thấy cadmium và chì có thể tích lũy trong ấu trùng ở điều kiện thử nghiệm. ^[12] Phần bã cũng phải được đánh giá trước khi coi là phân bón.

Phần rác chưa tận dụng được vẫn cần phương án xử lý phù hợp. Chôn lấp hợp vệ sinh đòi hỏi quỹ đất, kiểm soát nước rỉ và khí lâu dài. Đốt có kiểm soát đòi hỏi quản lý khí thải, tro và chi phí vận hành. Rác lẫn nhiều thức ăn thừa có độ ẩm cao vẫn có thể đốt bằng công nghệ phù hợp, nhưng nước làm giảm nhiệt trị, ảnh hưởng hiệu suất và có thể tăng nhu cầu tiền xử lý hoặc nhiên liệu hỗ trợ. ^[11]

Vì vậy, phân loại tốt giúp giảm áp lực lên công trình xử lý cuối cùng. Để việc ấy có đầu ra bền vững, doanh nghiệp thu gom và tái chế cần nguồn rác đúng chất lượng, lịch giao ổn định, hợp đồng rõ, mặt bằng phù hợp và thị trường cho sản phẩm. Hỗ trợ những điều này giúp người dân duy trì việc phân loại và doanh nghiệp duy trì dịch vụ.

Bài học đầu tiên nằm ở cách người lớn sống

Trong lúc người lớn bàn chuyện làm luật và tổ chức thu gom, trẻ nhỏ cũng đang quan sát. Trẻ thấy cha mẹ giữ lại một chiếc chai để tái chế, quay lại nhặt mẩu giấy vừa rơi, hoặc tiện tay bỏ rác vì “ai cũng làm vậy”. Những điều được lặp lại dần trở thành điều trẻ coi là bình thường.

Giáo dục ý thức môi trường từ mầm non vì thế có giá trị rất thiết thực. UNESCO nhấn mạnh việc đưa phát triển bền vững vào giáo dục trẻ nhỏ cùng phương pháp và điều kiện hỗ trợ phù hợp. ^[6] Với trẻ, bài học có thể bắt đầu bằng việc bỏ rác đúng nơi, nhận biết nhóm rác qua hình ảnh, lấy thức ăn vừa đủ, dọn bàn sau bữa ăn và cất đồ dùng gọn gàng.

Người lớn cùng làm, giải thích ngắn gọn và tạo điều kiện để trẻ thực hành mỗi ngày. Những việc nhỏ ấy giúp trẻ hiểu không gian chung cũng đáng được giữ gìn như căn nhà của mình. Hoạt động cần vừa sức và an toàn; trẻ không nên được giao nhặt pin, vật sắc nhọn hay rác không rõ nguồn gốc.

Trẻ sẽ hiểu lời dạy về bảo vệ môi trường sâu hơn khi nhìn thấy người lớn thực sự làm theo mỗi ngày.

Một thói quen tốt lúc nhỏ không bảo đảm toàn bộ lựa chọn khi trưởng thành, nhưng tạo một nền tảng đáng nuôi dưỡng. Không nên vội xem sự cẩu thả là bản chất cố định của một người. Môi trường xung quanh, điều được nhìn thấy và cách cộng đồng phản hồi đều có thể ảnh hưởng đến hành vi; mỗi người cũng cần học để chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình.

Nếu ở lớp trẻ học phân loại, về nhà người lớn bỏ chung mọi thứ, rồi xe thu gom tiếp tục trộn lẫn, bài học sẽ mất sức thuyết phục. Muốn thế hệ sau có ý thức, gia đình, nhà trường và các đơn vị phục vụ cộng đồng phải cùng giữ lời. Chính những hành động đều đặn mới làm cho lời dạy có chỗ đứng trong đời sống.

Giải pháp cần nối được tất cả những mắt xích

Nhìn lại các góc độ trên, có thể thấy một yêu cầu chung: việc bảo vệ môi trường phải thực hiện được và duy trì được. Quy định cần rõ trách nhiệm, phù hợp thực tế, có lộ trình và điều kiện tổ chức. Doanh nghiệp cần tính đủ chi phí để sản xuất lâu dài. Người dân cần được hướng dẫn và được dịch vụ thu gom hỗ trợ. Người làm tái chế cần đầu ra đủ ổn định để tiếp tục đầu tư.

Ở khu dân cư, có thể bắt đầu bằng việc kiểm tra nơi tập kết, thống nhất cách lưu chứa, lịch thu và nơi nhận từng nhóm rác. Ở nhà máy, bắt đầu bằng lượng thải thực tế, khả năng công trình, người vận hành, ngân sách và phương án khi sự cố. Cách làm vừa sức, được duy trì tốt và có thể kiểm tra thường có giá trị hơn một công trình lớn nhưng thiếu tiền hoạt động.

Kết quả cần được nhìn bằng lượng chất thải được quản lý, chất lượng đầu ra, mức lẫn tạp, chi phí vận hành và phản ánh của cộng đồng. Số thùng đã mua hay số công trình đã xây chưa nói hết những điều ấy. Khi người dân báo mùi, khi xe thu gom làm sai hoặc thiết bị xử lý hỏng, phải có đầu mối nhận việc, xác minh và trả lời đến nơi.

Đọc thêm: với cơ sở sản xuất, quản lý nước thải và bùn là một phần của công việc tại nguồn. Tham khảo các giải pháp xử lý bùn và các model máy ép bùn trục vít để tìm hiểu cách lựa chọn thiết bị theo điều kiện vận hành.